"Aldaspan-Info" ақпараттық агенттігі

Басты бет / Рухани жаңғыру

Рухани жаңғыру

Қазақстанның киелі жерлерінің географиясына Жамбыл облысынан енген нысан

Тектұрмас архитектуралық кешені

 

Талас өзенінің жағасына, Тараз қаласының оңтүстік-шығыс бөлігіне, айнала ортадағы биік төбеге салынған ежелгі қаситетті орын. Тектұрмас қасиетті сұлтан Махмуд хан жерленген жер деп саналады. Кешен негізі VІІІ-XI ғасырда, Ислам діні енгенге дейін қалана бастады. Ислам дәуірінде салынған кесененің өзі 1935 жылы қиратылған.

 Қазіргі оның орнына ортағасырлық үлгідегі жаңа кесене салынып, қалпына келтірілді. Дәл қасында қазақстың Ұлы батыры Мәмбет батырдың моласы үстіне соғылған кесене бар. Кесене орналасқан төбеден төменде жатқан Тараз қаласының бар көрнісі жақсы көрінеді. Іргеде ағып жатқан, көне қалаға аты берілген Талас өзені адам әсерін күшейте түседі. Осы жерде Х-ХІІІ ғасырларда керуеннің өтуін жүзеге асыратын тас көпір болған. Сәулеттік кешен, сондай-ақ зиярат ету орны болап та табылады.

 

Қазақстанның киелі жерлерінің географиясына Жамбыл облысынан енген нысан

Мерке-Жайсан түркі ғұрыптық кешені

 

Меркі-Жайсан түрік ғибадатханасы – ерте ортағасырлық түркілердің Меркі-Шу аудандарында орналасқан мәдени-ғұрыптық кешені. Бұл аймақтағы кешенді ескерткіштер тобын  жерлеу орындары – қорғандар, қорғандардың маңында кездесетін ғұрыптық қоршаулар, балбал тастар, жартастардағы суреттер мен руникалық таңбалар және қойтастарда кездесетін ойма жазулар құрайды. Ғұрыптық қоршаулардың әрқайсысының орта тұсында жарым-жартылай сындырылған, беттері шығысқа қаратылған балбалдармен стелалар орнатылған. Тас мүсіннің мойнында ірі тастардан алқа бейнеленген, сонымен қатар сырт киімінің жағасы мен кең келген жеңі, шығыс үлгісінде малдас құрып отырған бейнесі салынған. Оң қолында кубок үлгісіндегі ыдыс көрсетілген.

Меркі-Жайсан ғұрыптық тобын – жерлеу орындары – қорғандар, қорғандардың маңында кездесетін ғұрыптық қоршаулар, тас мүсіндер, балбал тастар, жартастардағы суреттер мен рулық таңбалар және қойтастарда кездесетін ойма жазулар құрайды.

Тас мүсіндер таулы өлкелердің жазық алаңдарында, өзен-судың (Талас, Шу өзендері) бойында кездеседі. Тау мен су көшпелі қауым үшін қасиетті ұғымды білдірді, сонымен қатар, тау баурайында мүсін жасауға тау-тас керек болады. Расында да, зерттеу жұмысымыздың барысында, ғұрыптық кешендер негізінен тау не¬месе шатқал баурайында,  өзен немесе терең арық бойында, ат шаптырып, ас беруге қолайлы жазық алаңқайда орналасатындығын аңғаруға болады.

Түрік қағандығы кезінде орнатылған ескерткіштер тас шарбақтар мен  тас мүсіндерден тұрады. Түрік дәуірінің көшпелі қауым өкілдері өздерінің байырғы ата-бабаларының жатқан жерін білуі, ата-бабалары жатқан жерге өздерінің де жерленуін қалауынан жинақталған. Жоғарыда атап өтілгендей, табиғаттың тамаша жер¬лері қасиетті ретінде балануынан бөлек, аруақтар мекені болғандықтан да ғұрыптық кешен орналасқан жердің киелі орын ретінде ұлықталуы заңды құбылыс.

Тас мүсін¬дер қашан да болсын таулы бұйраттардың шығысқа қарай көсіліп жатқан жазық алаңында немесе өзен аңғарларының тау жақ етегінде кездеседі. Мұндай алаңдар ежелгі мал өсіруші тайпалардың қызықтап әуестеген жерлері болған. Халықтың ұлы мерекесі, өлген адамына ас беру, ат шаптыру, балуан күрестіру қашан да сондай жазық алаңда өткізілетін болған. Сондықтан, ондай жерлер халық аңызынан белгілі орын алып, ел есінде сақталатын, тарихи – шарбақ тас, мүсін тастар тұрғызылып отырған.

Әлкей Марғұланның айтуынша,  түрік дәуірінен қалған тас мүсіндердің ерекшелігі, олар қашанда әскери қарулармен (қылыш, қанжар, жорық белбеу), құты сауытпен бірге суреттеліп отырады. Қолбасы алыптар не батырлар құты сауытын әдетте оң қолымен көтеріп, сол қолымен белбеуіне сүйеніп не қылыштың сабын ұстап тұрады. Хан, бек, биге арнаған мүсіндерді шеберліктің бір талай жоғарғы сатысына жеткізіп, олардың айбынды, байсалды сазығыр түрін жақсылап келтірген. Оларға тән ерекшелік басындағы алтын айдары, құлағындағы сырғасы, қолын¬дағы аса таяғы, беліндегі кісесі. Көне дәуірдің безеушілері бұл айтқан тәптіштерді аса қадағалап, көңіл күйінің шалқуымен келістіре безеген.

 

Қазақстанның киелі жерлерінің географиясына Жамбыл облысынан енген нысан

Қарахан кесенесі

 

Қарахан кесенесі Тараз қаласының орталығында орналасқан. Ортағасырлық рабад аумағындағы діни-мемориалдық кешенге кіреді. Кесене Қараханидтер әулетінің көрнекті тұлғасының бірі – Шах Махмуд Қараханға арналып салынған. Кесенені салушы шебердің аты-жөні тарихта сақталмаған. Деректерге үңілсек, 1905 жылы оның құлаған бөлігі түгелдей бұзып алынып, орнына 1906 жылы жаңа кесене салынған. Жаңа құрылысты сол кездегі Ташкент ишаны Саид Бакханов қаржыландырған. Куәгерлердің айтуынша кейінгі салынған кесене алғашқысына ұқсамайды.

- Қарахан кесенесі оғыз-қыпшақ дәуіріне жататын тарихи ескерткіш болып саналады. 
- 1902 жылы Ресей империясындағы ең тамаша сәулет ескерткіші ретінде танылды.
- Кесене 30 түрлі кірпіштен салынған. 
- Бұл кесене «Жамбылдың жеті ғажайыбы» атты тізімге енеді.
- Республикалық Кеңестің шешімімен кесене 1982 жылы мемлекеттік қорғауға алынды. 
- Кесенені алғаш рет зерттеген орыс ғалымы, өнертанушы Борис Денике болатын. Кесене туралы мәліметті «Архитектурный орнамент Средней Азии» атты еңбегіне енгізді. 
- Тараз қаласы 1836-1936 жылдары осы кесененің құрметіне Әулие ата деп аталды.

 

 

Қазақстанның киелі жерлерінің географиясына Жамбыл облысынан енген нысан

Ежелгі Тараз қалашығы

Ұлы Жібек жолында орналасқан Тараз қаласы (Талас)- б.д.д 40-36 жылдары тарихи-мәдени орталықтардың бірі болып қалыптасқан. Қала алғаш рет Византия деректерінде 568 жылдары қалыптасқан деп көрсетілген. Ал 630 жылдары осы өңірге саяхаттап келген Қытай саяхатшысы Сюань-Цзянь: «Тараздың аумағы 8-9 ли. Бұл қалада көптеген елдердің саудагерлері аялдап, түрліше заттар əкеліп сатады» деп жазған. Араб саяхатшысы Ибн Хаукальда қаланы дəл осылай: «Тараз – мұсылмандардың түріктермен сауда жасайтын қаласы» деп суреттейді. Ал, араб тарихшысы әл-Макдиси болса: «Тараз – бақтары мол, тұрғындары тығыз орналасқан үлкен қала» - деген мəліметтер қалдырады. Х ғасырдың ортасында Тараз қаласы Қараханидтер империясының ірі мәдени орталығы болды.

Көне Тараз қаласының тарихи орталығы 3 бөліктен тұрады: цитадель, шахристан және рабад.

Ежелгі Тараз қаласының аумағында XIX ғ. аяғынан бастап жүргізілген археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінде қыштан жасалған су құбырлары, қоғамдық хамам-моншалар, мыс-қола теңгелер құятын орын, тас төселген көшелер және басқа да құрылыстар табылды.

 

Қазақстанның киелі жерлерінің географиясына Жамбыл облысынан енген нысан

Байзақ батыр кесенесі

Жамбыл облысының бұ­рын­ғы Михайловка ауданы бү­­гінде Байзақ батыр атымен ата­лады. Байзақ Мәмбетұлы – елі­міздің оңтүстік өңірінде Қоқан хан­дығына және Ресей импе­рия­сына қарсы ұлт-азаттық көте­рі­лісті ұйымдастырушы батыр ретінде тарихтан белгілі.  Ақы­ры ол Қоқан ханы Әлім­құл­дың бұйрығымен зеңбірек аузына байланып атылады. Ал батыр­дың шашылып кеткен дене­сінен қалған екі саусағы Талас өзенінің бойындағы Са­рыкемер ауылының маңына жерленеді. Бұл күнде батыр кесенесі Әулиеата өңіріндегі тарихи-мәдени ескерткіштердің бірінен саналады. 

Қазақстан Республикасы Ұлттық музейінің жанынан құрылған «Қасиетті Қазақстан» ғылыми-зерттеу орталығының «Қазақстанның жалпыұлттық киелі орындары» жобасы 100 нысанының тізіміне аудан орталығы Сарыкемер ауылы маңындағы «Байзақ баба» кесенесі енгізілген болатын. Аталған кесене «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» транзиттік дәлізі бойында орналасқан. Енді тарихи нысан айналасы көріктендіріліп, абаттандырылатын болса, бұл болашақта туристердің келіп тамашалайтын қасиетті орнына айналатын болады. 

Жыл сайын кесенеге мектеп оқушылары мен аудан жастары келеді. Сонымен қатар мұнда ту­ристердің экскурсия­ларын ұйым­­дастыру, аудан көлеміндегі тарихи орындардың стенділерін және киелі жерлердің макеттерін дайындап, кесене маңына орналастыру, сондай-ақ түрлі қолөнер бұйымдарының көрмесін ұйымдастыру жоспарлануда. Ал бүгінгі таңда кәсіпкерлердің демеушілігімен «Байзақ баба» кесенесіне баратын жол салынып, су тартылып, көгалдандыру жұмысы қолға алынып, маңы­на кеспе тастар төселген. Сонымен қатар кесене маңын жа­рық­­­тандыру және айналасын қоршау жұмыстары жүргізілді. Келе­шекте бұл орын Әулиеата өңіріндегі Қарахан, Айша бибі, Бабаджа хатун кесенелері секілді тарихи нысанға айналып жатса, өңір тарихына да тың беттер қосылмақ.

 

Қазақстанның киелі жерлерінің географиясына Жамбыл облысынан енген нысан

Бабаджа Хатун кесенесі

 

Бабаджа Хатун кесенесі (ХІ ғ.)

 Айша бибі кесенесінің маңына, биіктеу жерде орналасқан. Кесене өзінің композициясы мен құрылымы жағынан өте қарапайым да қатаң. Құрылыс күйдірілген кірпіштен салынған. Қабырғаларында сәндік безендірулер жоқ, бірақ сәулеттік құрылыстың жинақы әрі қарапайым ою-өрнектері үйлесім тапқан.Кесененің салыну тарихына және Бабаджа Хатунның өз басына байланысты құжаттық мәліметтер жоқтың қасы. Ескерткішке археологиялық қазба жұмысы жүргізілмеген.

Кесене күйдірілген кірпіштерден қаланып тұрғызылған. Оның күмбезінен басқа бөліктері жақсы сақталған. Күмбездің тек қырлы барабаны мен қырлы шатыр жабуының бөліктері аман қалған. Күмбез 1979 жылы қалпына келтірілді. Ескерткіш жобасында онша үлкен емес, ішкі жақтарының ұзындығы 4,5 м болып келген шаршы тұрпатты құрылыс. Ол кезінде көп қырлы жұлдызды барабанға тіркелген ішкі жағы бүрмелі, сырлы қырлы шатыр күмбезбен жабылған. Құрылыстың архитектуралық келбетінің көріктілігі қарапайым тәсілмен іске асырылған.Онда терракотты ойма “насх” әдісімен жазылған мәтіннің бөлігі сақталған: Қасбетінде: «Бұл Бабаджа Хатун қабірі... Оны салушы» деген жазулар бөлігі сақталған. Шебердің аты-жөні сақталмаған. Эпитафияның бір бөлігі құрылысты салу барысында жоғалып кетсе керек. Кіретін жер – шығыс жағында. 
Кесененің көркемдік пен сымбаттылық беретін призмалық барабанға орналасқан 16 қырлы конус жабыны – Қазақстан күмбездерінің ішіндегі ең ерекшесі. 
Аңыз бойынша, кесене Айша арудың күтушісі болған, кейіннен бибісі өмірден өткен соң жас қабірдің өмір бойғы шырақшысы міндетін атқарған парыз адамы – Бабаджа Хатунның жер бесігі үстіне орнатылған.

Қазақстанның киелі жерлерінің географиясына Жамбыл облысынан енген нысан

Ақыртас кешені


(VІІІ – XІV ғ.ғ.)

Ақыртас құрылысы туралы алғашқы мәліметтермен әлем тарихшылары сүйенетін басты дерек көздері қытай қолжазбаларында кездеседі. 13 ғасырдың басында Чин-Чунеленің Ақыртас туралы мәліметінде: “Жол бойында тастан тұрғызылған қалаға тап болдық. Қызыл түсті тастан қаланыпты. Ежелгі әскери қоныс мекенінің белгілері байқалады” деп жазады.
1864 жылы М.С.Знаменский алғаш салған суреті сол кезеңдегі құрылыстың толық келбетін, тау етегіндегі жазық жердің төсінде шашылып жатқан тас блоктарды және текшеленіп қаланған ірге тастардың жанындағы адамдарды тамаша кескіндеп берді. Міне содан бері жүз жылдан астам уақыт бойы Ақыртас құрылысының өткен тарихына, ғайып болған заманға саяхаттауға ғалымдардың, шетелдік мамандардың, әуесқой зерттеушілердің қызығушылығы толастаған емес. Ғылым академиясының алғашқы толқын зерттеушілері П.И.Лерх, В.В.Бартольд, А.Н.Бернштам, Т.Қ.Басеновтың ізденістері мен жаңалықтары, даналық тұжырымдары мен адасулары ғылыми ортаны осы уақытқа дейін толғандыруда.

Несториан немесе будда монастыры деген пікірлердің бет-бейнесін өзгертіп жоққа шығаратын 1996 жылғы зерттеулер барысындағы көп колонналы болып салынбақшы болған мешіт орнының табылуы, зерттеушілердің ізденістерін Ақыртас құрылысының шынайы келбетін ашып көрсететін мол тақырыппен байытты. Кең жазира киелі даламызға ислам дінінің 8 ғасырдың ортасынан бастап ене бастағанын негізге ала отырып, бұл құрылыстың сол дәуірдің туындысы екендігіне көз жеткізуге болатынын ғалымдарымыз растайды. 6-8 ғасырлардағы Тараз ыдыстарына тән қыш құмыралар сынығының Ақыртастан табылуы да құрылыстың салыну уақытын анықтауға жағдай тудырды.

Т.Қ.Басенов Ақыртас құрылысын 8-9 ғасырлардағы қамал-сарай деген болатын. Жоқ бұл ежелгі Касрибас қаласы, енді біреулері бұл керуен-сарай деп болжам айтқандар да болды. Академик К.М.Байпақов болса Ақыртасты 8 ғасырдың ортасындағы қарлұқ билеушілерінің резиденциясы деген тоқтамға келіп отыр.

Бұл құпиясы мол алып құрылысты сумен қамтамасыз ету үшін 3-4 шақырым қашықтықта орналасқан тау шатқалындағы бұлақтардан, ұзындығы 50-60 см болатын қыш-құбырлар тізбегі тартылған. Осы күрделі жүйе арқылы аққан су хауздарға, тұрғын үйлерге жеткізілген. Көлемі 162-138,5 шаршы метр болатын құрылысқа қажетті өңделген тастар жанындағы биіктерге шығарылып, сол жерден керегінше алынып отырған.

Қазақстанның киелі жерлерінің географиясына Жамбыл облысынан енген нысан

Айша бибі кесенесі

Кесене ХІ-XII ғасырлардағы сәулет өнерінің көрнекті ескерткіші. Жамбыл облысы Жамбыл ауданында Айша бибі ауылында орналасқан. Айша бибі кесенесі — ХІ-XII ғасырлардағы сәулет өнерінің көрнекті ескерткіші. Жамбыл облысы Жамбыл ауданында Айша бибі ауылында орналасқан. Сырты керамикалық плиталармен қаланып, ойып жасалған өрнектің сән-салтанаты мен сан түрлілігі жағынан Қазақстандағы басқа мемориалдық-дәстүрлік ескерткіштер ішінде оған тең келетіні жоқ. Ескерткішті қалаған кірпіштердің әртүрлілігінің өзі таң қалдырады. Оның алғашқы қалпы біздің уақытымызға дейін тек батыс қабырғасында сақталған.                  Қалпына келтіру үшін, «Қазақ жобалау-қалпына келтіру» РМК институты Айша бибі кесенесін қалпына келтіру жұмысының жобасын жасап, Тараздағы шеберхана ескерткішті қалпына келтірді. Қайта қалпына келтіру жұмыстары 2001–2004 жылдар аралығында жүргізілді. Кесене кейіпін келтіру үшін Түркістан филиалының қайта жасаушы шеберлері үш жыл бойы ескі технологиялы пештерді қолдану арқылы 72 түрлі белгі салынған плиткалар дайындады. Сондай-ақ кесене фундаментін қатайту қабырғаларын көтеріп алғашқы кейпіне келтіру күмбездің ішкі және сыртқы желкендерін жөндеу секілді қиын жұмыстар атқарылды. Сондай-ақ электр жарығын тартып кесене аймағы қоршалды, яғни осылайша кесене қайта қалпына келтірілді. Айша бибі кесенесі республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізіліп, мемлекет қорғауына алынған.



 

 

Тәуелсіздік алар тұста және егемендігіміздің алғашқы жылдарында аталған саладағы жағдай едәуір өзгерді. Майда баспаханалардың пайда болуына сәйкес, мемлекеттік баспаның монополиялық үстемдігі жойылды. Тиісінше коммерциялық негіздегі жеке баспаханаларға «клиенттер» қажет болды. Ондайлар көп ұзамай-ақ табылып, қоғамдық өмірге неше түрлі жазғыштардың «еңбектері» көптеп ене бастады. Халық кәсіби тұрғыда болсын, әдеби-публицистикалық тұрғыда болсын, бұрқырап шығып жатқан кітаптарды қалай таңдарын білмей бастары қатты. Тіпті «қазір ақшасы барлар небір әләуләйлімді айтып кітап шығара береді, оны оқығаннан не пайда?» деген енжарлық та пайда болды.

Осылай, кітаптың киелілігі әлсіреді. Кейбір жақсы кітаптар, жаппай әлсіз кітаптардың көлеңкесінде қалып қойды. Ал қоғамымыздың өсіп-өркендеуіне орай кітаптардың білім бұлағы ретіндегі функциясы да өзгерді. Ендігі жерде мұндай қызметті интернет те емін-еркін бере алды. Керегің қиналмай жаныңнан (смартфоннан) табылып тұрса, кітапхана кезіп нең бар?! Ізденуші көбінде осындай пиғылда болды. 

Не істеу керек? Бұл мәселе туралы ой-толғаулар Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында жария етіліп, онда: «Жастарымыз басымдық беретін межелердің қатарында білім әрдайым бірінші орында тұруы шарт. Себебі құндылықтар жүйесінде білімді бәрінен биік қоятын ұлт қана табысқа жетеді. Осы мақсатта «Жаңа гуманитарлық білім». Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасы қолға алынады», – деген еді. Жақында осы жоспарланған кітаптардың біразы жарық көрді. Байқап қарасақ, аталған іс-шараны тікелей жүзеге асырып отырған Ұлттық аударма бюросы едәуір тірліктің басын шалыпты. Мәселен, «Батыс философиясының жаңа тарихы» оқулығының аннотациясында: «Ежелгі Жерорта теңізі маңындағы философияның тууы және өркендеуі, ойлау мен пайымдауының өрісі жөніндегі бұл тамаша тарихи баян Батыстағы ой мен қоғам дамуының бағыт-бағдарына арналған. Энтони Кеннидің бұл кітабындағы әңгіме өзегі Пифагор мен Фалестен басталып, философия алауын христиан ғасырына табыстаған қасиетті Аугустинмен аяқталады», – делініп, философияда туындаған сауалдардың жауабын Батыс өркениетінің түп-тамырынан іздеуді ұсынады. Жалқы алғанда дұрыс, әрине. Тек философиядағы «жалпы» және «жалқы» категорияларына сүйене отырып, Батыс философиясы мен тарихын зерделеген кезде Батыс пен Шығыс үндестігін де естен шығармай, бізге өз тілімізде келіп жеткен батыстық білімді, өзімізде бар шығыстың білімімен үйлестіргеніміз жөн болар еді. Әйтпесе, атақты Сақ патшайымы Томиристің Кир бастаған парсыларды жеңіп: «Сені қанға тойдырамын деп серт беріп едім, қалауыңша іш енді!», – деп Кирдің басын қан толтырылған құтыға тастаған оқиғаны шебер суреттеген Геродоттың, сақтарды варвар ретінде сипаттай отырып, олардың полигамиялық неке жағдайында болғандығы туралы берген мәліметтері мен «скифтер жасы жеткен қарияны найзамен түйреп, оның етін артында қалған барлық туысқандары жеп қояды» деген деректерін бүгінгі күн мінберінен дұрыс зерделей алмасымыз анық. 
Келесі Дуэйн және Сидней Шульцтің «Қазіргі психология тарихы» кітабы аталған пәннің қалыптасу кезеңінен бүгінгі күнге дейінгі дамуын қамти отырып, роботтар мен жасанды интеллект секілді жаңа құбылыстарды психология тұрғысынан талдауға арналыпты. Оқырмандар бұл кітапта бұрынғы басылымдарда жарияланбаған Фрейдтің хаттарымен танысып, ХVІІ ғасырдағы механикалық мүсіндер мен бүгінгі роботтардың арасындағы байланысты бажайлауға, Екінші дүниежүзілік соғыстың Америка психологиясының өсіп-өркендеуіне еткен ықпалын түйсініп, Алессандро Вольтаның «таңғажайып» зерттеуі сияқты бірқатар қызықты мәліметтермен танысуға мүмкіндік алады. Дұрыс. Әйтсе де, Фрейд хаттарының мән-мағынасын ұғынардан бұрын, оқырмандардың Ж.Аймауытовтың қазақ психологиясының жан тебірентерлік тұстарымен таныс болуы да қажет сияқты. Мәселен, ұлы суреткер «Күнікейдің жазығындағы» Шекер тұрғысында: «Қалай да арсыздыққа адамнан өтер жан иесі жоқ қой. Ар да тозады екен, тұрмыс тоздырады екен. Шекердің ары да о жағына келгенде, Құлтуманың қырық жылғы шалбарындай тозығы жетіп, үлдіреп, ыдырап, жамауға келмей кеткен ар еді», – деп ой қозғайды. Берілген эпизодтың зар-заман запыранын дәл көрсетіп тұрғандығына ешкім уәж айта алмаса керек. 
Аудармада берілген тағы бір туынды «Кәсіпкерлік: теория, процесс, практика» деп аталыныпты. Осы орайда кітап бүгінгі жапон қоғамы бәсекелестікке қабілеттілікті ХІХ ғасырда өмір сүрген жазушы және қоғам қайраткері Сёдзан Сакумадан үйренгендігін есімізге түсіреді. Себебі Сакуманың: «Әлемдегі ең үздік жетістіктерді танып, қабылдап және оны бұрынғы қалпынан көрнектірек етіп қайта жасағанда ғана бәсі жоғары жарыста жеңіске жетуге болады», – деген сөзі қазіргі замандағы жапон кәсіпкерлерінің ұранына айналғандай.

Елімізде үнемі айтылып келе жатқан инновациялық даму үрдісінің түп негізі де осы қағидатқа негізделеді. Сондықтан да, дамыған елдер қатарынан орын алғымыз келсе, алдымызға қойып отырған кешенді міндеттерді кешіктірмей жүзеге асыруға баршамыздың байыппен атсалысқандығымыз абзал. Оған қажетті алғышарттардың негізгісі білім екендігін жоғарыда айттық.

 

Сейдахан Бақторазов,
М.Х.Дулати атындағы ТарМУ-дың доценті, тарих
ғылымдарының кандидаты

 

Бұл – шын мәнінде, ұлттық деңгейдегі ауқымды жоба. Ол қоғамдағы барлық саланы қамтитындығымен бірегей саналады. Сондықтан оны қазіргі кезеңдегі ұзақ мерзімді перспективалы қазақстандық қоғам дамуының өзіндік идеологиялық платформасы деуге болады.

Қоғамдық сананың жаңаруы ортақ әлеуметтік кеңістікте өмір сүріп жатқан халықтың қажеттіліктерімен тікелей байланысты жүретіні белгілі. Ал Қазақстан азаматтарының қоғамдық сананың мазмұны олардың мүдделерімен, идеяларымен, құндылықтарымен үндес. Ол мәдениет, мінез-құлық тәжірибесі, салт-дәстүрді қоса алғандағы рухани негіздерге арқа сүйейді. Тараз қаласында Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасын жүзеге асыру бағытында облыс әкімі Асқар Мырзахметовтің басшылығымен қарқынды жұмыстар атқарылуда. Атап айтсақ: «Атамекен», «Тәрбие және білім», «Рухани қазына», «Ақпарат толқыны» кіші бағдарламалары мен «100 жаңа кітап», «Туған жер», «Қазақстан киелі жерлерінің географиясы», «100 жаңа есім» арнайы жобалары бойынша ауқымды бастамалар қолға алынған. Қазақ тілін латын әліпбиі негізіндегі графикаға көшіру мәселесі де назардан тыс қалған жоқ. 

Жалпы 25 жобаны іске асыруға 2 млрд 472 млн 750 мың теңге қаржы жұмсау қажет. Былтыр қала әкімдігінің экономика және бюджеттік жоспарлау бөлімі 9 жобаға 321 млн 600 мың теңге бөлді. 
Ал облыстық жобалық офиске «Атамекен» кіші бағдарламасы бойынша 2 жоба ұсынылды. Олардың жалпы құны 374 миллион теңгені құрайды. Аталған жобалар демеушілердің көмегімен жүзеге асырылды. Атап айтқанда, жеке кәсіпкер Арман Жұмабаев темір жол бекеті маңындағы скверді абаттандыруға 150,0 млн теңгеге көмек көрсетіп, «Арайстроймаркет» ЖШС-нің директоры Арман Еділбаев «Атшабар» скверінің құрылысына 224,0 млн теңге жұмсады. Сонымен қатар «Бір сәби – бір ағаш» жобасы бойынша былтыр жаңадан туылған сәбилердің ата-аналары 500 түп ағаш отырғызса, биыл жалпы қалада 6200 түп шыбық тігіп, қала жасыл желекке малына түсті. Мұның бәрі көне шаһарды көркейте түскен игі шаралар десек артық айтпаймыз.

Бағдарламаның «Туған жер» жобасының ерекшелігі оны жүзеге асыруға өңірлерді де белсенді тартуда болып тұр. Облыстар шағын қалалар, аудан, қала берді әрбір елді мекенді көркейтуге ұмтылуда. Бұл ретте кәсіпкердің, меценаттардың азаматтық белсенділігі бізге көп көмегін тигізіп отырғанын айтқан жөн. Туған жерге, оның мәдениетіне, салт-дәстүріне деген сүйіспеншілік арқылы көрсетілетін патриотизм – ұлттық-генетикалық кодтың негізі.

Былтыр осы «Туған жер» жобасы аясында Қазақстан Республикасының спорт шебері, әйелдер арасында кәсіпқой бокстан әлем чемпионы Фируза Шарипова өз бастамасымен Жолдыбаевтар жанұясына (жанұясында екі мүмкіндігі шектеулі кәмелетке толмаған бала тәрбиелеп отыр) автокөлік табыс етті. Сондай-ақ ұлттық құндылықтарымызды жаңғырту мақсатында «Шәушен» шаруа қожалығының басшысы С.Дөненбаевтың демеушілігімен шаһарда «Ғибрат» орталығы ашылды. 

1 желтоқсан – Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күніне орай осы игі бастамалардың жалғасы ретінде «Арайстроймаркет» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің директоры Арман Еділбаев, «Альтаис групп» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің директоры Әлімбек Жұмабаев Тараз қаласының Тұрғановтардың, Әбілбашировтердің отбасына пәтер кілттерін табыс етті.

2017 жылы «Қазфосфат» ЖШС-нің бас директоры, Қазақстанның Еңбек Ері Мұқаш Ескендіров өз қаражатына «Мыңбұлақ» мөлтек ауданында әмбебап заманауи спорттық алаңшасын салып берді. Спорттық алаңшада бір мезгілде 25 бала спорттың волейбол, баскетбол, шағын футбол ойнауға мүмкіндік алды. Мұндай игі бастамаларға үн қосып жүретін меценаттар қатарында қалалық мәслихаттың депутаты Руслан Кан да бар. Ол «Самал» шағын ауданында 25 және 30 үйлердің ауласына бейнекамераларды орнатып берді.

Ал Тараз инновациялық-гуманитарлық университетінің ректоры Ерболат Саурықов 12 талапкерге, оның ішінде Тараз футбол клубының қосалқы құрамының 9 футболшысына, 3 мүмкіндігі шектеулі азаматқа тегін оқу грантын тағайындады. 

Бұдан өзге, Ғылыми-клиникалық кардиохирургия және трансплантология орталығының басшысы, жеке кәсіпкер Сейітхан Жошыбаев 7638,0 млн теңгеге 3800 тұрғынды тегін дәрігерлік тексеруден өткізсе, «Жасұлан и К» ЖШС-нің директоры Ж.Омарова аз қамтамасыз етілген бір отбасының баласының жоғары оқу орнындағы 5 жылдық оқу ақысын төлеп берді.

Біздің арамызда мұқтаж жандарға қол ұшын созып, көмек көрсетіп тұратын нағыз азаматтар баршылық. Былтыр тамыз айында қалалық мәдениет үйінде «Жомарт жүрек» сыйлығының лауреаты атанып, салтанатты жағдайда марапатталды. Осы жиында «Батыл жүрек» аталымын қалалық ішкі істер департаментінің жергілікті полиция қызметінің жол қауіпсіздігі полициясының аға лейтенанты Самат Алашев, әлеуметтік маңызы бар жобаларды, қайырымдылық жобаларды және акцияларды тиімді жүзеге асырғаны үшін, қайырымдылық көмек берудің жаңа тиімді түрлерін енгізген, қоғамдық маңызы бар шараларға бас демеушілік жасаған «Мүгедек жастар қоғамы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Тулегенов Руслан «Жылдың үздік ұйымы» аталымын иеленді. Белсенді азаматтық ұстанымы, әртүрлі бағыттағы кең ауқымды қайырымдылық қызметті жүзеге асырғаны үшін «Жыл тұлғасы» аталымының сыйлығы «Логитех» ЖШС-нің директоры Антон Скрамовскийге табысталды. Ол «Қауіпсіз мектеп» пилоттық жобасы бойынша А.Пушкин атындағы №41 көпсалалық гимназиясына 4 млн 436 мың теңгеге 4 турникет орнатып берген болатын.

Былтыр Достық үйінде қала және көрші өңірдің, қазіргі Түркістан облысының кәсіпкерлерінің қатысуымен «Тараздың түрленуі» атты іскерлік-әріптестік форум өткені белгілі. Ауқымды жобалар аясында мәдени-іскерлік орталық пен «Шахристан», «Көне Тараз», «Тектұрмас» кешендерінің таныстырылымы өтіп, коммерциялық нысандардың құрылысын жүргізуге ниет білдірген кәсіпкерлер 800 000000 теңгеге меморандумына қол қойды. Осы және алдағы уақытта жүзеге асырылатын жұмыстарды жұртқа жеткізу үшін мемлекеттік тапсырыс бойынша ақпараттық саясатты іске асыру бағытында қалалық «Jambyl-Taraz» газетінде бағдарламалық мақаланы ілгерілету тармақтары қосылған. Атап айтқанда, қалалық «Jambyl-Taraz» газетінде «Рухани жаңғыру», «Жаңғыру», «100 жаңа есім», «Атамекен», «Руханият», «QAZAQ TILI», «100 KITAP», «100 новых лиц Казахстана» атты арнайы айдарлар ашылып, 271 мақала жарияланды. 

Сондай-ақ мемлекеттік тапсырыс шеңберінде (1 785 714) Жамбыл облыстық мәдени-танымдық «Білім және Өнер» журналына «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында саралаған сараптамалық материалдар, ой-пікірлер мен журналистік зерттеулер, ақпараттық материалдар жарияланды. Ақпараттық агенттіктерде («AQ JOL AQPARAT», «77 News», «ZhambylNews», «Turaninfo.kz», «ec-sport.kz») 125 тақырыптық мақала, әлеуметтік желілерде («Facebook», «Vkontakte», «Instagram» және т.б.) 126 материал орналастырылды. 

Сонымен қатар «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында «Facebook» әлеуметтік желісінде «Рухани жаңғыру Тараз қаласы» атты арнайы парақша ашылып (5000-ға жуық адам жазылған), 80 жазба салынды. Облыстық «JAMBYL» және «77 TV» телеарналарының «Жаңалықтар» бағдарламасынан 259 сюжет («Жаңа әліпби – жаңғыру негізі», «Тарихи мекен туристік кешенге айналады», «100 жаңа есімге» лайықты жанмен жүздесу», «Туған жерге туыңды тік!», «Рухани жаңғыру – ұрпақтар сабақтастығы», «Рухани жаңғыру – ұлт болашағы» және т.б тақырыптармен) көрсетілді. 
Ал қала әкімдігінің (taraz-gov.kz) ресми сайтында Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы (екі тілде) мен логотипі орналастырылып, 54 материал жарияланды. 

Бүгінгі таңда мемлекеттік тапсырыс шеңберінде блогерлердің жұмысын жүргізуге қалалық бюджеттен қаржы бөлініп, электронды конкурс жарияланды. Конкурс нәтижесі бойынша жеңімпаз анықталған соң тиісті жұмыстар жүргізілетін болады.

Қайрат Досаев, Тараз қаласының әкімі

1 бет. Барлығы: 2